Lesson 13

Dalāˆ™gipa sana bananiko dakaniara dam gri indina onāˆ™ani ongāˆ™a – indiba anāˆ™ching doctorrangko nangjaon ian dalāˆ™batgipa ongāˆ™jawachimma? Doctorrang gri sanabananiko dakna manāˆ™a ine naāˆ™a uāˆ™iama?Nangāˆ™ni beāˆ™enko simsakbo! Scientistrang anāˆ™chio mitim dongani, sada, gisiko nengāˆ™nikani, ok dalāˆ™e milani, aro chu ringani gimin mikrakataniko dakronga, indide maini gimin nangni rasongko amāˆ™a? Naāˆ™a maikai nangāˆ™ni beāˆ™en bimangko rakkia Isol simsakaniko daka, aro Ua nangāˆ™na indin daksamsogipa anāˆ™sengabaljokanigita reāˆ™china, chongāˆ™motan Sastroo, nangāˆ™na onāˆ™aha! Maikai naa chugimik ansengbaljokani aro jaroe janggi tangani gimi chongmot onganirangna, naa ia Poraianiko dakbo – indiba jekoba aganna skang poraichengbo!

1.Anāˆ™sengbaljokani niamrangara chongāˆ™motgipa Sastroni toromni bak ongāˆ™bebeama?

ā€œKaāˆ™sara, nangāˆ™ni janggini namroroa gitan, naāˆ™a pilakni gimin namrorochina aro anāˆ™sengchina anga biāˆ™aā€ (3 Johan 1:2).

Aganchakani: Oe. Sastroo beāˆ™en anāˆ™sengbaljokaniko namen gamchate raāˆ™a. Mandeni chanchia, gisikni biding, aro beāˆ™enara geāˆ™sa geāˆ™gipin baksa nangrimani aro pangchakani donga. Beāˆ™enni badiaba bak nengāˆ™nikani ongāˆ™ode, minggipinba nangea. Beāˆ™en bimang jakkalsretaniko manāˆ™on, gisikni bidingo chanchianirangba Isolni miksongani gita ongāˆ™na manāˆ™rongja – aro naāˆ™a mamungdakeba chuāˆ™sokgipa janggi tanganiko tangna manāˆ™jawa. (Johan 10:10).

2.Maina Isol anāˆ™sengbaljokani niamrangko Anāˆ™tangni manderangna onāˆ™aha?

ā€œAro ia pilak niamko dakna, anāˆ™chingni Isol Jihovana kenchina Jihova anāˆ™chingko geāˆ™etaha, maikai anāˆ™chingni namgni pangnan ongāˆ™gen, aro daāˆ™o ongāˆ™a gita, ua anāˆ™chingko tange rakina manāˆ™genā€ (Deut. 6:24). ā€œAro naāˆ™simang Jihova naāˆ™simangni Isolna dangdike onāˆ™bo, ua nangāˆ™ni chaāˆ™aniko aro nangāˆ™ni chiko patigen; aro anga nangāˆ™ni jatchioniko saako raāˆ™anggenā€ (Deut. 23:25).

Aganchakani: Isol anāˆ™sengbaljokani niamrangko onāˆ™aha maina mandeni beāˆ™enna maia nambata uko Ua uāˆ™ia. Gariko tarigiparang gitalgipa gari geāˆ™antikon namedake uāˆ™igipa ongāˆ™a maina uarangko operationmanualo pangchake tariaha.Isol jean, anāˆ™chingni beāˆ™en bimangrangko ongāˆ™ataha, Uoba ā€œoperation manualā€ donga.Ā  Uan Sastro ongāˆ™a. Isolni ā€œoperation manualā€ ko jegalanio bangāˆ™a changon jedake gariko jakkalsrete namjabegipa nengāˆ™nikanio ongāˆ™ata gita, sabisirangona, ongāˆ™gija dake chanchianiona, aro janggirangko gimaataniona sokata. Isolni onāˆ™gimin niamrangko jaāˆ™rikanichi ā€œnaljokgipa anāˆ™sengbaljokanionaā€ reāˆ™bana (Gitrang 67:2) aro chuāˆ™sokgipa janggiko manāˆ™na (Johan 10:10) dakchaka. Anāˆ™chingni bakrimpaani baksa, Isol ia dalāˆ™gipa anāˆ™sengbaljokani niamrangko jakkalna manāˆ™a jedakode Satanni raāˆ™baenggipa sabisirangoniko komiatna aro giamaatsrangna manāˆ™gen (Gitrang 103:2,3).

3.Isolnni anāˆ™sengbaljokani niamrangara chaāˆ™ani aro ringanirang baksa maiba dakna nangani dongama?

ā€œNaāˆ™simang namako chaāˆ™boā€ (Isaia 55:2). ā€œUni gimin naāˆ™simang chaāˆ™oba, ringoba, jekoba dakoba, pilakkon Isolni rasongna dakbo (1 Kor. 10:31).

Ā 

Aganchakani: Oe. Kristian mandede ā€œmaia namaā€ baseesa, Isolna rasongko onāˆ™na dingtangdingtang chaāˆ™aniko chaāˆ™a aro ringaniko ringa. Isol bostuko chaāˆ™na namgipa ongāˆ™ja ine aganode, Ua maiba nambatani giminsa ongāˆ™aha. Ua rakgipa sason kaāˆ™gipa ongāˆ™ja, indiba kaāˆ™saan gapgipa Pagipa ongāˆ™a. Uni pilak kuāˆ™pattiani anāˆ™chingni namgnina pangnan ongāˆ™a. Sastro kuāˆ™rachakaniko daka, ā€œSronge reāˆ™ruragiparangoniko ua mamung namako raāˆ™rikjawaā€ (Git. 84: 11). Uni gimin Isol maikoba anāˆ™chingoniko raāˆ™rika ongāˆ™ode, ian anāˆ™chingna namgija ongāˆ™ani giminsa ongāˆ™aha.

Ā 

Uie rabo: Darang mandeba salgiona reāˆ™na anāˆ™tangni namnika gita chaāˆ™na manāˆ™ja. Jisu Kristoko Gitel aro Jokatgipa ine raāˆ™chakgipasa uko dakna manāˆ™gen. Isolni anāˆ™sengbaljokani niamko simsakgija dake, uni namgipa bichalko gimaatnaba donga aro papo gaāˆ™aknaba donga, janggi jokaniko gimaataona kingkingba soknaba donga.

4. What did God give people to eat when He created them in a perfect environment?

4.Isol jensalo manderangko ongāˆ™atahaon, maiko chuāˆ™sokgipa wilwilao uamangna chaāˆ™na onāˆ™aha?

ā€œAro Isol inaha, Nibo, anga aāˆ™a gimiko donggipa, pilak bitchri gnanggipa sam, aro maāˆ™manti bitchri gnanggipa bite nanggipa bolko naāˆ™simangna onāˆ™aha…Naāˆ™a ia barini pilak boloni biteko chaāˆ™tokna amaā€ (Aba. 1:29; 2:16).

Ā 

Aganchakani: Aāˆ™bachengo Isolni manderangna chaāˆ™aniko onāˆ™aniara, bite, bitchilrang, aro bitchri gnanggipa biterangkosa onāˆ™ahachim. Onāˆ™tisa jaāˆ™mano samjakrangko onāˆ™dapaha (Aba. 3:18).

5. What items are specifically mentioned by God as being unclean and forbidden?

5.Maia dingtangmanchagipa chaāˆ™anirangko Isol rongtalja aro chaāˆ™na manāˆ™ja ine janapaha?

Aganchakani: Levirangna 11 aro Deuteronomy 14 o Isol chaāˆ™anirangko bakate rongtalja ine mesokaha. Odhairang gimikkon poraibo.

  1. Pilak matburungrang jerangan elāˆ™bue chobaija aro jaāˆ™skep pekni dongja (Deut. 14:6).
  2. Pilak natokrang aro chio jrogiparang jerangni gangching aro bisingskap dongja (Deut. 14:9). Pilak natokrangan ongāˆ™nasipile rongtala.
  3. Pilak sakoni doāˆ™orang, doāˆ™gamdot raja, hargila aro alabokni pilak maāˆ™arang (Levi. 11: 13-19).
  4. ā€œAāˆ™ao malgiparangā€ (ba jaāˆ™a sambri) (Levi. 11:21-44).

Uāˆ™ie raāˆ™bo: Ia odhairang rongtalbee talataniko daka je manderangni chaāˆ™ronggipa bangāˆ™a jonturang, doāˆ™orang, aro chio donggiparang rongtala. Indioba uano mitam dingtangmancha uāˆ™ie raāˆ™ani donga. Isolni niamrang gitade, ia matburungrang rongtalja aro uarangko chaāˆ™na nangja: menggorang, achakrang, gurerang, utrang, doāˆ™gamdotrang, soginrang, wakrang, matrang, sapaurang, bisingkap griggipa naāˆ™tokrang, naāˆ™tikrang, angāˆ™kerang, etchalukrang, bengāˆ™balokrang, aro gipinrang.

6. If a person likes pork and eats it, will he really be destroyed at the second coming?

6.Mande wakni beāˆ™enko chaāˆ™na namnikode aro uko chaāˆ™ode, Kristoni gnigipa reāˆ™bapilanio ua nisiatako manāˆ™genma?

ā€œMaina, nibo, kaāˆ™onangani, kaāˆ™agapako aro waāˆ™alni walāˆ™sarechi uni manengako onāˆ™skana ine Jihova waāˆ™al gnang reāˆ™bagen…Maina pilak beāˆ™enni kosako Jihova, waāˆ™alchi aro uni tonualchi bichalko chuāˆ™sokatgen; aro Jihovani soāˆ™otgimin bangāˆ™gen…wakni beāˆ™enko, aro mitchianiko, aro menggotchiko chaāˆ™e barirangona reāˆ™angna anāˆ™tangtangko onāˆ™kanggiparang aro anāˆ™tangtangko rongtalatgiparang, uamang damsan bonāˆ™changgen ine Jihova aganaā€ (Isaia 66:15-17).

Aganchakani: Ian jagokatani ongnaba donga, indiba ian kakket bebe onga aro iako aganna nangchongmota. Sastro agana jean ā€œwakni beāˆ™enkoā€ aro gipin rongtalgijanirangko chaāˆ™a jean ā€œmitchianiā€ ongāˆ™a Gitelni gnigipa reāˆ™bapilanio nisiataniko manāˆ™gen. Jensalo Isol maikoba dakjachina aro chaāˆ™jachina aganon, anāˆ™ching jedakeba Una bamna nanga. Maina, bengāˆ™gipa biteko Adam aro Hoba chaāˆ™anichi pap aro sianiko skanggipa ia aāˆ™gilsakona raāˆ™baaha. Ian mamungba ongāˆ™ja ine saoba aganna manāˆ™genma? Isol agana manderang gimaataniko manāˆ™gen maina uamang ā€œangni namnikgijako see raāˆ™ahaā€ (Isaia 66:4).

7. But didn’t this law of clean and unclean animals originate with Moses? Wasn’t it for the Jews only, and didn’t it end at the cross?

7.Indiba ia rongtala aro rongtalgijagipa matburungrangni niamara Moseoni aāˆ™bachengahama? Iara Jihudirangnansama, aro iako chisolo bonāˆ™atahama?

ā€œAro Jihova Noako inaha… ā€œNaāˆ™a marang gri jillani, mangprakoniko jikse sni sni; aro marang gnang jillani jikseprak, rimboā€ (Aba. 7:1,2).

Aganchakani: Pilakkon ongāˆ™ja. Noa Jihudirangna skangan ruāˆ™uta somoionin dongaha, indiba ua rongtala aro rongtalgijagipa matburungrangko uāˆ™ia, maina ua rongtalgiparangko jikse sni sni aro marang gnanggipako jikseprak dake ringona rimnapaha. Parapeāˆ™a 18:2 o mitam doāˆ™orangni giminĀ  agana jerangan Kristoni gnigipa reāˆ™bana skang rongtaljachim.Ā  Kristoni sichakani ia anāˆ™senge dongani niamrangko dingtangatjaha, maina Sastro agana, jerangan uarangko peāˆ™a uamang Jisuni reāˆ™bapilanio nisiatako manāˆ™gen (Isaia 66:15-17). Jihudirangni ojom kaāˆ™ani okni biding mamungdakeba Gipin jatrangni ojom kaāˆ™ani okni bidingoni dingtangja. Ia anāˆ™sengbaljokani niamrang gimikan pilak salna pilak manderangna ongāˆ™a.

8. Does the Bible say anything about the use of alcoholic beverages?

8.Pekgipa ringanirangko jakkalani gimin Sastro maikoba aganama?

ā€œChu kaāˆ™dingstekgipa, aro pekgipani ringani aganwatwatgipa, aro uchi pekatako manāˆ™gipa pilakan gisik gnanggipa ongāˆ™jaā€ (Toe Skiani. 20:1). ā€œChu gitchakon, rangkareo ua chingāˆ™cheton, ua rinokbalbal napangon uko ninabe. Jaāˆ™man kitiko ua chipu gita sua, aro chikil gita chikaā€ (Toe Skiani. 23:31,32). ā€œTilāˆ™ekgiparang ….ba pekgiparang…Isolni songnokko manāˆ™rikjawaā€ (1 Kor. 6:9, 10).

Aganchakani: Oe. Sastro chuko jakkalani gimin bilaken mikrakataniko dakaha.

9. Does the Bible warn against the use of other harmful substances, such as tobacco?

9.Sastro gipin bisigrakgipa bosturangko jakkalani gimin mikrakataniko dakahama, jedake taāˆ™makku?

Aganchakani:Oe. Sastro bisigrakgipa bosturangko jedake taāˆ™makkkuko jakkalani gimin mingdok aāˆ™selrangko onāˆ™e mikrakataniko daka jean Isol kusi ongāˆ™atja:

  1. Bisigrakgipa samrangko jakkalaniara anāˆ™sengbaljokaniko nosto kaāˆ™a aro beāˆ™enko ongāˆ™siata. ā€œNaāˆ™simang Isolni torom nokdring ongāˆ™a, aro Isolni Gisik naāˆ™simango donga ine naāˆ™simang uāˆ™ijama? Saoba Isolni torom nokdringko gimaatode, Isol uko gimaatgen. Maina Isolni torom nokdring rongtala ongāˆ™a, aro naāˆ™simang uan ongāˆ™aā€ (1 Kor. 3:16, 17).
  2. Taāˆ™makkku pekatgipa bostu jean manderangko nokkol napata. Romrangna 6:16 agana je anāˆ™chingara jenan anāˆ™ching anāˆ™tangtangko bamata uni nokkolrang ongāˆ™a. Taāˆ™makkuko jakkalgiparang, taāˆ™makkuni nokkolrang ongāˆ™ata. Jisu aganaha, ā€œNaāˆ™a anāˆ™tang Isol Gitelko olakkibo, aro ukosan maniboā€ (Mati 4:10).
  3. Taāˆ™makkuko jakkalgiparangni bewal rongtalja. ā€œUni gimin Gitel agana, Uamangni giseponi reāˆ™ongkatbo, aro dingtang ongāˆ™bo, aro rongtalgijako dangdiknabe; unon anga naāˆ™āˆ™simangko raāˆ™chakgenā€ (2 Kor. 6:17). Kristoko je rokomoba taāˆ™makkuko jakkala ine chanchiataniara gisik griani ongāˆ™jama?
  4. Bisigrakgipa samrangko jakkalaniara tangkako bonāˆ™atanisan ongāˆ™aia. ā€œNaāˆ™simang maini gimin chaāˆ™ani ongāˆ™gijagipana tangkako, aro okkaatgijagipana nangni game manāˆ™ako koros kaāˆ™a? anāˆ™chingara Isolni anāˆ™chingna onāˆ™gipa tangkani nokkol pamongrang ongāˆ™a, aro ā€œiano nokkol pamongrango iako amāˆ™a, uamangko maikai bebegipa nikgenā€ (1 Kor. 4:2).
  5. Bisigrakgipa samrangko jakkalanichi anāˆ™chingko didiatgipa Gisik Rongtalgipani basee raāˆ™ani bilni gimin uāˆ™ie raāˆ™ani bilgriata. ā€œJanggina dakgrikgipa beenni skarangoni antangtangko rakkiboā€ (1 Pitor 2:11). Bisigrakgipa samrangko jakkalaniara beāˆ™enni skaniko chuāˆ™sokatanisan ongāˆ™a.
  6. Bisigrakgipa samrangko jakkalanio janggi tanganiko bakkandikata. Science taāˆ™makkuko jakkalanio janggi tanganiko bakkanāˆ™dikata ine sakkiko manāˆ™aha. Ian mande sootnabe ine ingipa Isolni geetaniko peani onga (Reo. 20:13). Beben ian kaāˆ™sinesa soāˆ™otgenchimoba,ian soāˆ™otani ongāˆ™kuaienga. Nangāˆ™ni sianiko raāˆ™dona manāˆ™ani nambatsranggiparangonimingsa cholde taāˆ™makku jakkalaniko watgalsranganian ongāˆ™gen.

10.Maia mitamrang ramramgipa indioba nangchongmotgipa anāˆ™seng baljokani niamrangko Sastroo nikna manāˆ™na?

Aganchakani: Iano ming 11 Sastroni anāˆ™sengbaljokani nimrangko mesokatenga:

Ā 

11. Nangāˆ™ni chaāˆ™anirangko somoi gita chaāˆ™bo, aro matburungni mitimko ba anāˆ™chiko jakkalnabe.

ā€œNangani somoio chupekanina ongāˆ™gija bilna chaāˆ™onā€ (Aganpraka 10:17).

ā€œNaāˆ™simang mitimko aro anāˆ™chikoba chaāˆ™na nangja…ian naāˆ™simangni chasongni chasongna jringjring chonāˆ™changgijagipa niam ongāˆ™chinaā€ (Levirangna 3:17).

Ā 

Uāˆ™ie Raāˆ™bo: Science bebe ongāˆ™a ine maāˆ™sina manāˆ™aha je bangāˆ™bata kaāˆ™tongni sabisirang anāˆ™chio mitim bangāˆ™dugaani aāˆ™sel ongāˆ™a – aro mitimrangko jakkalaniara anāˆ™chio dugaa mitimko ongāˆ™ata. Iako indake nikna manāˆ™a je Isolara maiko aganengachim pilakkon name daken maāˆ™sigipa ongāˆ™a, ongāˆ™jama?

A. Chaāˆ™pretnabe. :Naāˆ™a chaāˆ™na sikgipa ongāˆ™ode, anāˆ™tangni gitoko chakkuko donboā€ (Toe Skia. 23:2). Luk 21:34 o, Kristo dingtangmancha dake bonāˆ™kamani salrango chaāˆ™waka aro pekao ongāˆ™ani gimin mikrakataniko dakaha. Chaāˆ™pretaniara, ian anāˆ™tangko rakkina manāˆ™gijani bewal ongāˆ™a, ian bangāˆ™a sibisirangko ongāˆ™katataha.

B. Mikbuani ba matnanganiko raāˆ™bitnabe. Indakgipa papni chanchianirang beāˆ™enni kam kaāˆ™aniko golmal kaāˆ™a. Sastro agana je mikbuaniara ā€œgrengrangni soani ongāˆ™aā€ (Toe Skiani 14:30). Kristoba ganchiona onāˆ™aniko raāˆ™bana skang matnanganiko galatchengchina geāˆ™etaniko dakaha (Mati 5:23,24).

C. Kaāˆ™tongo kusi ongāˆ™aniko donjringbo. ā€œKaāˆ™srokgipa kaāˆ™tong anāˆ™sengatani ongāˆ™a; indiba beāˆ™gimin gisik grengrangko raāˆ™nataā€ (Toe skiani. 17:22). ā€œMaina gisiktango uni chanchia gitan ua ongāˆ™aā€ (Toe Skiani. 23:7). Bangāˆ™a sabisirangan jeonin manderang saknaaniko manāˆ™enganiara gisiko duk manāˆ™ani gimin ongāˆ™a. Kusi ongāˆ™e aro katchae donganian anāˆ™senbaljokaniko aro janggi tangbanganiko onāˆ™a!

E. Jihovao chugimik kadonganiko donbo. ā€œJihovana kenaniara tangani ongāˆ™aā€ (Toe Skiani. 19:23). ā€œAng de, angni kattarangna gisik onāˆ™bo…Maina uarangko manigiparangna uaranga tangani ongāˆ™a aro uamangni beāˆ™en gimikna anāˆ™sengatani ongāˆ™aā€ (Toe Skiani 4:20, 22). Anāˆ™sengbaljokani Isolni geāˆ™etanirangko maniaoni aro Uo chuāˆ™gimik kaāˆ™donganiko donaoni ongāˆ™bara.

F. Tiktak dake kam kaāˆ™bo aro chuāˆ™onga gita tusia aro nengāˆ™takan baksa beāˆ™enko ranta kaāˆ™jringbo. ā€œSaldok naāˆ™a kamko kaāˆ™bo; indiba snigipa sal Jihova nangāˆ™ni Isolna nengāˆ™takani ongāˆ™a; uno naāˆ™a mamung kamkoba kaāˆ™nabeā€ (Reo. 20:9,10). ā€œKam kaāˆ™gipa tusinapaā€ (Aganprakgipa 5:12). ā€œMikkang gramchie chaāˆ™aniko chaāˆ™genā€(Reo.3:19). ā€œPringwalni chakatara, ruāˆ™utosan nengāˆ™takata, onggramaiani ongaā€ (Git. 127:2). ā€œMaina salni kokimao anāˆ™tangni kam kaāˆ™gimin uni pilak kamoniko, aro uni kaāˆ™tongni jotking dakaoniko mande maiko manāˆ™a? ā€œOe, waloba uni gisik tomāˆ™tomja. Iaban ongāˆ™gramaianiā€ (Agan. 22,23).

G. Nangni beenko rongtale rakkibo. ā€œMamung rongtalgijaniko dandiknabeā€ (Isaia 52: 11).

Lady holding a lap, the sun turned dark

H. Pilakon krae dakbo.ā€œSusagrikgipa sakanti pilakni gimin anāˆ™tangko rakiaā€ (1 Kor.9:25). ā€œNaāˆ™simangni sontolko pilak manderang nichinaā€ (Phil. 4:5). Kristian mande antangna namgijako rabagipa pilakonin chugimikan gelnsrangna nanga. Je bewalrangan anāˆ™sengbaljokaniko nosto kaāˆ™a, ā€œNaāˆ™a mande soāˆ™otnabeā€ ingipa niamko peāˆ™a. Uarang anāˆ™tangko kaāˆ™sine soāˆ™otna miksonganio ongāˆ™a.

Lady holding a lap, the sun turned dark

I. Beāˆ™enna namgija ongāˆ™gipako gelbo (1 Kor. 3:16,17). Ian nangko jagok manatnaba donga, indiba medical science iani gimin chongmotgipa onganiko nikaha je chaa, coffee, aro pilak rokom ringanirango sambisirang aro gipin namgijagipa bisirang donga jean mandeni beāˆ™enko nosto kaāˆ™enga. Iarango chini ba krim gita manāˆ™gipa namgniko manāˆ™ana agre mamung beāˆ™enna namgni ongāˆ™gipa chaāˆ™ani dongja, aro anāˆ™ching pilakan dugaa chiniko jakkalronga. Dikdiksana bilakatgipa chaāˆ™anirang beāˆ™enko nosto ongāˆ™ata, beāˆ™enna bilakataniko raāˆ™bagipa ramramgipa chaāˆ™anirangara tela gario tonsa malko raāˆ™baa gita ongāˆ™a.Indakgipa ringanirango similgipa ringtoani ba palna nangani gimin ongāˆ™ja indiba caffeine aro chinirang bangāˆ™en dongani giminsa ongāˆ™a. Bangāˆ™a Americani manderang saaniko manāˆ™a maina uamang chaa, coffee, aro gipin ringanirangko watna manāˆ™ja. Ian diabolko kusi ongāˆ™ata aro mandeni janggirangko nosto kaāˆ™rongaha.

Chaāˆ™ani somoiko kusi ongāˆ™ani somoi dakbo.ā€œMande sakantini chaāˆ™na, aro ringna aro anāˆ™tangni pilak kamo katchana manāˆ™ara, ian Isolni onāˆ™asa (Agan. 3:13). Chaāˆ™ani somoio kusi ongāˆ™jaode, chaāˆ™anirang oko ojom ongāˆ™ja. Uarangko gelbo.

Nangenggiparangko dakchakbo. ā€œDenggu dakani kaanirangko engara, pakripeni budurangko enggruara, aro onia dakako manāˆ™gipa jakgitel watara, aro pilak pakripeko peāˆ™ara, okkrigipana chaāˆ™aniko onāˆ™paara, aāˆ™pal galgimin kangalko nangāˆ™ni nokona rimbaara ongāˆ™jama; nagandeko nikon…pindapna, aro nangāˆ™ko anāˆ™sengatani bakbakan ongāˆ™katgenā€ (Isaia 58:6-8). Iako altuabeen maāˆ™sisretronga: Jensalo anāˆ™ching kangal aro duko gaāˆ™akgiparangko dakchakon, anāˆ™ching anāˆ™tangtangko anāˆ™sengataniko namdabatna manāˆ™a.

12. Maia nangchongmotgipa gisik raāˆ™ataianiko Isolni niamrangna simsakgijagiparangna onāˆ™aha?

ā€œNaāˆ™simang brangatako manāˆ™nabe, Isol kalāˆ™stapani ongāˆ™ja; maina mande jeko sata, uko ua ragenā€

(Galatirangna 6:7).

Aganchakani: Jerangan Isolni anāˆ™sengatani niamrangna simsakjaniara anāˆ™tangni garina simsakgija nengāˆ™nikataniko manāˆ™a gita beāˆ™en bimangrangni nosto ongāˆ™ani aro janggirangni chamāˆ™e bonāˆ™ataniko manāˆ™gen. Aro jerangan Isolni anāˆ™sengatani niamrangko peāˆ™aniko dakronga chuāˆ™gimikan bonāˆ™kamaode nisiataniko manāˆ™gen (1 Kor. 3:16,17). Isolni anāˆ™sengatani niamrang skatang dakgipa niamrang ongāˆ™ja – uarangara ongāˆ™telaigipa ongāˆ™a jean aāˆ™gilsak salgisako mangrakatgimin niamrang ongāˆ™a, jedake law of gravity gita ongāˆ™a.Ia niamrangko manigija dakanio gimaaniko raāˆ™bagen. Sastro agana, ā€œAāˆ™sel gri sao onāˆ™ara nangjaā€ (Toe Skiani. 26:2). Jensalo anāˆ™ching anāˆ™sengbaljokani niamrangna simsakjahaon nengāˆ™nikanirang sokbara. Isol, kaāˆ™sachakanio, ia niamrang maina ongāˆ™achim anāˆ™chingna agana jedakode anāˆ™ching dukrangko gelna manāˆ™gen, jean uarangko peāˆ™ani giminsa ongāˆ™aha.

13. Anāˆ™sengbaljokani gimin maia aiao inmangipa bebe ongāˆ™aniko anāˆ™ching dedrang aro dedrang suāˆ™drang bak manpaa?

ā€œMaikai, nangāˆ™na aro nangāˆ™ni jaāˆ™mano nangāˆ™na dedrangna namgni ongāˆ™na manāˆ™gen, naāˆ™a uko chaāˆ™na nangjaā€ (Deut. 12:25). ā€œMaina anga Jihova nangāˆ™ni Isol sanalgipa Isol, pagiparangni namgijana dedrangni kosako, angko mitchigiparangni gitamgipa chasongni kosako, aro brigipa chasongni kosako sasti onāˆ™gipaā€ (Reo. 20:5).

Ā 

Aganchakani: Isol rongtalen agananiko daka je dedrangrang aro jaāˆ™mano ongāˆ™gipa dedrang (brigipa chasong) Isolni anāˆ™selbaljokani niamrangna manigijagipa maāˆ™a paarangni dosna sastiko raāˆ™na nanga. Dedrangrang aro jaāˆ™mano ongāˆ™gipa dedrangrang Isolni niamrangko jegalanio manāˆ™rikgipa maāˆ™a paarang ni bilgrianiko aro beāˆ™eno saanirangko manāˆ™rikpaa. Naāˆ™simangni gamchatgipa dedrangrangni aro jaāˆ™manni dedrangrangni kosako ongāˆ™atnasigipa maiaba namgijarangko naāˆ™a geljawachima?Ā 

14. Maia gipin gisikna jrimani chongāˆ™mot ongāˆ™aniko Isolni Kattao parapeāˆ™aha?

ā€œAro marang, aro mitchiani aro tolāˆ™ako dakgipa uona mamung dakeba napjawaā€ (Para. 21: 27). ā€œIndiba anāˆ™tangtangni misilgni aro mitchignirangko jaāˆ™rikgipa kaāˆ™tong gnanggiparangara, anga uamangni reāˆ™aniko uamangni skotangtangni kosakona raāˆ™bagen ine Gitel Jihova aganaā€ (Ezekiel 11:21).

Ā 

Aganchakani: Mamung ongāˆ™siani ba rongtalgijaniko Isolni songnoko napna onāˆ™jawa. Pilak rongtalgija dakbewalrang mandeko rongtalgija ongāˆ™ata. Kragija chaāˆ™anirangko jakkalanio mandeko rongtalgija ongāˆ™ata (Daniel 1:8). Ian gisik jrime chanchina nangani indiba chongāˆ™mot ongāˆ™a. Anāˆ™tangtangni namnika gita je manderangan skatang dakanirango reāˆ™a aro jerangon Isolni katchaani dongja anāˆ™tangtangni jringjrotna janggi jokaniko gimaatgen.

15. Maiko pilak bebegipa Kristianrang changsano dakna nanga?

ā€œUni gimin, beāˆ™enni aro gisikni pilak moilanoniko anāˆ™tangtangko rongtalatna haiā€ (2Kor.7:1). ā€œAro ia kaāˆ™dongako uno dongipa sakantian, uni rongtala gita chacha, anāˆ™tangko rongtalataā€ (1 Johan 3:3). ā€œAngna kaāˆ™saode, indide naāˆ™simang angni geāˆ™etanirangko maniboā€ (Johan 14:15).

Ā 

Aganchakani: Bebegipa Kristianrang anāˆ™tangtangni janggirangko Isolni anāˆ™sengatani niamrang baksa apsan janggi tanggen maina uamang Una kaāˆ™saaha. Uamang uāˆ™ia je Uni niamrang uamangko kusi ongāˆ™atna aro diabolni sabisirangoniko chelchakna dakchaka (Wat. 10:38). Isolni kuāˆ™pattiani aro niamrang pangnan anāˆ™chingni namgina ongāˆ™a, jedake namgipa maāˆ™a paarangni niamrang aro kuāˆ™pattianirang uamangni dedrangrangna nambatgipa ongāˆ™aha. Aro jensalo anāˆ™ching namako uāˆ™iahaon, Isolna anāˆ™ching agane onāˆ™na nanggen. ā€œUni gimin namako dakna uāˆ™ie uko dakgijagipana uan pap ongāˆ™aā€ (Jakob 4:17).

15. Some evil habits bind people so tightly. What can they do?16. Some evil habits bind people so tightly. What can they do?

ā€œAs many as received Him, to them He gave the right to become children of Godā€ (John 1:12).
ā€œI can do all things through Christ who strengthens meā€ (Philippians 4:13).

Answer:Ā Ā Ā You can take all of these habits to Christ and lay them at His feet. He will joyfully give you a new heart and the power you need to break any sinful habit and become a son or daughter of God (Ezekiel 11:18, 19). How thrilling and heartwarming it is to know that ā€œwith God all things are possibleā€ (Mark 10:27). And Jesus said, ā€œThe one who comes to Me I will by no means cast outā€ (John 6:37). Jesus is ready to break the shackles that bind us. He longs to set us free and He will, but only we will permit it. Our worries, bad habits, nervous tensions, and fears will be gone when we do His bidding. ā€œThese things I have spoken to you … that your joy may be fullā€ (John 15:11). The devil argues that freedom is found in disobedience, but this is false! (John 8:44).

17.Mitam namgijagipa bewalrang manderangko bilake kae donaha. Uamang maiko dakna manāˆ™a?

ā€œIndiba badita mande uko raāˆ™chakaha, Isolni de ongāˆ™china bil onāˆ™ahaā€ (Johan 1:12). ā€œAngko bilakatgipao anga pilakkon dakna amaā€ (Phil. 4:13).

Ā 

Aganchakani: Naāˆ™a ia pilak dakbewalrangko Kristoona raāˆ™angna manāˆ™a aro uarangko Uni jaāˆ™ao donena manāˆ™a. Ua katchae nangāˆ™na gitalgipa kaāˆ™tongko aro papni namgijako peāˆ™e galna bilko nangāˆ™na onāˆ™gen aro Isolni depante ba demechikrang ine chanako manāˆ™gen (Ezekiel 11:18, 19). ā€œIsol baksa pilakkon dakna amaā€ (Mark 10:27) ine uāˆ™ina baditan kaāˆ™tongna kusi aro dongtoani ongāˆ™a.Ā  Aro Jisu agane inaha, ā€œAngona reāˆ™bagipako anga mamung dakeba aāˆ™palchi galjawaā€ (Johan 6:37).Ā  Jisu anchingko kagipa budurangko enge galna tarie dongenga. Ua anchingko jakgitelatna skenga aro Ua dakgen, indiba uko anāˆ™ching pakwatnasan nangaigen. Jenslo Uni geāˆ™etani anāˆ™ching dakon, anāˆ™chingni jajrenganirang, namgija bewalrang, gisiko jajrenganirang, aro kenjagokanirang reāˆ™anggen. ā€œAngni katchaa maikai naāˆ™simangon ongāˆ™gen, uni giminan anga naāˆ™simangna iarangko aganahaā€ (Johan 15:11). Diabol jegrikaniko dakronga je jakgitelanikode bamgija dakaniosa manāˆ™ronga, indiba ian tolāˆ™anisan ongāˆ™a! (Johan 8:44).

18.Isolni gitalgipa songnokni gimin maia aiao inmangipa kuāˆ™rachakanirangko onāˆ™aha?

ā€œAro anga saa ine uano donggiparang aganjawaā€ (Isaia 33:24). ā€œAro siani ongjawaha, aro kalimani, aro chrikani, aro sasknaani ongjawahaā€ (Para. 21:4). ā€œUamang doāˆ™gamdotrang gita grangrangchi doanggen; uamang daaire nengāˆ™jawa; uamang reāˆ™e nomāˆ™bokjawaā€ (Isaia 40:31).

Aganchakani: Isolni gitalgipa songnoko songdonggiparang Uni ansengatani niamrangko kusi onge jarikgen, aro uano saani ba sabisi dongjawaha. Uamang pangnajolna dambe ongāˆ™e bilakataniko manāˆ™gen aro Isol baksa jringjrotna chuāˆ™sokgipa katchaanio aro kusi ongāˆ™anio donggen.

19. Anāˆ™senge donganiara Sastroni toromni bak ongāˆ™ani gimin, naāˆ™ara Isolni pilak anāˆ™sengatani niamrangko jaāˆ™rikna skengama?

Nangāˆ™ni aganchakani: _______________


Thought Questions

Nangāˆ™ni Singāˆ™anirangna Aganchakmanaha


  1. Skanggipa Timothy 4:4 o agana, ā€œMaina Isolni pilak dakgimin nama ongāˆ™a, aro mamungba galani ongāˆ™ja, uko mitelan baks raāˆ™ode.ā€ Iako naāˆ™a talatna manāˆ™genma?

Aganchakani: Ia Sastroni kattarangara chaāˆ™ani gimin janapaniko daka ā€œMaina Isolni pilak dakgimin nama ongāˆ™a, uko mitelan baksa raāˆ™odeā€ (pod 3).Ia chaāˆ™anirangara rongtala jekon Levirangna 11 aro Deuteronomy 14 o janapaha. Pod 4 o rongtalbeen agananiko daka je Isolni pilak dakgimin janggi gnanggiparang nama aro mamung galani ongāˆ™ja, maina uarangko ā€œmitelan baksa raāˆ™odeā€ (rongtalgipa matburungrang). Pod 5 o agana je ia matburungrang (ba chaāˆ™anirang) raāˆ™chakgimin ongāˆ™a. Uarangko Isolni kattachi ā€œrongtalatahaā€ jekon uarang rongtala ine agana, aro ā€œbiāˆ™achiā€ pattiaha, jekon chaāˆ™na skang biāˆ™aniko dakaha. Kaāˆ™sapae uāˆ™ie raāˆ™bo, je manderangn rongtalgija chaāˆ™anirangko chaāˆ™e ā€œanāˆ™tangtangko rongtalataā€ damsan bonāˆ™changataniko manāˆ™gen (Isaia 66:17).

Ā 2. Mati 15:11 agana, ā€œMandeko marang nangatgipa kuāˆ™siko napgipa ongāˆ™ja, indiba kusikoni ongkatgipasa mandeko marang nangata.ā€ Iako naāˆ™a maikai talatgen?

Aganchakani: Mati 15:1-20 ona janapgipa katta jakrangko skanggipa jaksugija chaāˆ™ani gimin ongāˆ™a (pod 2).Ā  Iano chaāˆ™ani gimin aganja, indiba jaksuani giminsan aganenga.Sastro skigiparangĀ  skianiko dakaha je je chaāˆ™aniko dingtangmancha jaksuchenggija chaāˆ™a chaāˆ™gipa anāˆ™tangko rongtalgija ongāˆ™ata. Jisu aganaha je ia jaksuanirangara mamungba orto dongja. Pod 19 o, Ua badiaba namgijarangni gimin janapaniko daka: jekai mande soāˆ™otanirang, tilāˆ™ekanirang, chaāˆ™uanirang, etc. Uni jaāˆ™mano Ua indake matchotataha, ā€œIarang mandeko marang nangatgipa; indiba jaksugija chaāˆ™a manderangko marang nangatjaā€ (pod 20).

Ā 

3. Indiba Watarangna 10 o serikgimin gita, Jisuara Pitorna mikjumango mesokgipa pilak matburungrangko rongtalatjahama?

Aganchakani: Ian ongāˆ™ja. Ia nikanio nikaniara matburungrangni gimin ongāˆ™ja, indiba manderangni giminsa ongāˆ™a. Isol Pitorna mikjumango mesokaniko dakaha je Jihudirangni beberaāˆ™ani gita, Gipin Jatrang rongtalgijagiparang ongāˆ™ja. Isol Gipin Jat, Korneliusko, Pitorko grongna manderangko watatchina aganaha. Isol ia nikaniko Pitorna ongāˆ™jagenchimode, ua uamangko grongna jechakgenchim, maina Jihudini niamo Gipin Jatrangko noknapna bengāˆ™ani dongaha (pod 28). Jensalo manderang sokbahaon, Pitor uamangko rimchaksoaha, aro talataniko dakaha je, iako ua dakjawachim, indiba ua indine aganaha, ā€œdarang mandekoba marang ba rongtalja inna nangja ine Isol angna mesokahaā€ (pod 28).Ā  Odhai gipino (Watata. 11), mondolini memborrang Pitorko Gipin Jatrang baksa agangrikahanina matnangaha. Uni gimin Pitor uamangna anāˆ™tangni nikgipa nikaniko aro uni ortoko agane onāˆ™aha. Aro Watatarangna 11:18 o agana, ā€œAro uamang ia kattarangko knaoa jrip dongaha. Indide Isol gipin jatrangnaba jaggina gisik pilāˆ™aniko onāˆ™aha, ine Isolko rasong chaataha.ā€

Ā 

4. Maina chaāˆ™jaode, Isol wakko ongāˆ™ataha?

Aganchakani:Ā  Ua soginiko ongāˆ™ataha gitan apsan miksonganio ongāˆ™ataha – sigimin manggisi ba rongtalgijarangko rongtalatna. Aro sogin ia kamko namedaken chusokata.

Ā 

5. Romrangna 14:3, 14, 20 o agana: ā€œChagipa chagijagipako chonnikjachina; aro chagijagipa chagipako bichal kajachina; maina Isol uko rachakaha.ā€ Iako naāˆ™a talatna manāˆ™genma?

Aganchakani: Pod 3 oni 6 ona chagipa chagijagipako tosusae agananiko daka. Iano segipa kattarang minggnian kakket onga ine aganja, indiba darangba saksa sakgipinni kosako bichal kaāˆ™jachina inesa agana, indiba Isol Bichal Kaāˆ™gipa ongāˆ™china (pod 4, 10-12). Pod 14 aro 20 o chaāˆ™anirangni gimin agana, jerangkon miterangna onaha – aro, niam gita rongtalja – Levirangna 11 o janapgipa rongtalgipa aro rongtalgijagipa matburungni beāˆ™enni gimin ongāˆ™ja. (1Kor. 8:1,4,10,13 ko poraibo). Iano chanchianiko dakanio darang chaāˆ™aniba, miterangna skanggipa onāˆ™ahani gimin, ā€œrogtalja ba rongtala maina ā€œaāˆ™gilsako mite saksaba dongjaā€ (1 Kor. 8:4). Indiba indakgipa chaāˆ™anichi saoba mande anāˆ™tangni chanchianiko jajrengatode, ua uko saksan wate donchina. Ba ian sakgipinko gisik saatode, ua uoni gelchina.

Ā 

6. Isolni anāˆ™sengbaljokani niamrangna anāˆ™tangtangni gimin chanchigija Isol Jihovana kaāˆ™samangmangaiode chuāˆ™ongaigenma?

Aganchakani: Indiba naāˆ™a Isol Jihovana kakket kaāˆ™saaode, naāˆ™a Uni anāˆ™sengbaljokani niamrangna bamna sikgen maina indakesa nangāˆ™ko chuāˆ™onga gita anāˆ™senganiko, kusi ongāˆ™aniko, aro rongtalaniko manāˆ™naUa nangāˆ™na tariaha. ā€œAro chuāˆ™sokatako manāˆ™enba, ua uko manigipa pilaknaĀ  jringjrotni jokani ongāˆ™atgipa ongāˆ™baahaā€ (Ibri. 5:9). Jisu aganaha, ā€œAngna kaāˆ™saaode, indide naāˆ™simang angni geāˆ™etanirangko maniboā€ (Johan 14:15).Ā  Jensalo anāˆ™ching bebeo Gitelko maniode, anāˆ™ching mamungdakeba Uni anāˆ™sengatani niamrangni gimin paāˆ™sike aganjawachim. Indakgipa Isolnirangni gimin chanchiani chongāˆ™motgipa kaāˆ™tongko parapeāˆ™a. ā€œAngko Gitel, Gitel, ingipa pilakan salgini songnoko napna manāˆ™gen, ia ongāˆ™ja, indiba salgio donggipa angni Paani namnikako dakgipasaā€ (Mati 7:21).

Ā 

Ā See Rakkianirang:Ā  ________________________________________________________________________


Nipiltaianiko Dakani

  1. Mandeni beāˆ™enna Isolni anāˆ™sengatani niamarangko jaāˆ™rikaniara (1)

_______ Dedrangnasa nangchongmota, indiba dalāˆ™giminnade nangchongmotade ongāˆ™ja.

_______ Ian Sastroni toromni nangchonmgotgipa bak ongāˆ™a.

_______ Ian mandeni torom manianina mamung dakna nangani dongja.

  1. Isolni anāˆ™sengbaljokani niamrangko (1)

_______ Aāˆ™bachengonin, anāˆ™chingko ongāˆ™atgipachi onāˆ™aha, jean anāˆ™chingni kusi ongāˆ™ani gimin nambate uāˆ™igipa ongāˆ™a.

_______ Jihudirangnasa onāˆ™aha, indiba anāˆ™chingnade daāˆ™alo jakkalna manāˆ™ja.

_______ Uan nokgipa ongāˆ™a aro anāˆ™chingko sason kaāˆ™gipa ongāˆ™a ine anchingna mesokna onāˆ™aha.

  1. Chongāˆ™motgipa Kristian mande (1)

_______ Anāˆ™tangni nangnikgipa chaāˆ™aniko chaāˆ™gen aro ringaniko ringgen.

_______ Isolna kaāˆ™saaigen indiba Uni anāˆ™sengbaljokani niamrangko gelgen maina uarangko chisolo bonāˆ™ataha.

_______ Beāˆ™en, gisik, aro cholonko bilakatgipa chaāˆ™anikosan chaāˆ™gen aro Isolna rasongko raāˆ™bagen.

  1. Mandeni skanggipa chaāˆ™ani (1)

_______ Bite aro bitchilrangan ongāˆ™a.

_______ Chu aro beāˆ™enko chaāˆ™anikoba manāˆ™gopaha.

_______ Adam aro Hobani namnikgipa pilakkon aro je chaāˆ™aniba ongāˆ™aha.

  1. Isol ia janggi gnanggiparangko rongtalja ine chanaha (7):

_______ Matchu _______ Sapau _______ Bisingkap donggijagipa naāˆ™tok _______ Wak _______ Magur naāˆ™sinchi

_______ Naāˆ™tikĀ  _______ Doāˆ™gepchi _______ Balgitchak _______ Naāˆ™tik _______ Mat _______ UtĀ  _______ Doāˆ™reng atore

_______ Doāˆ™bok

  1. Chuko ringaniko (1)

_______ Kristian mandena kraa gita ringaiode namaia

_______ Namja dake nikgipa mandenasan ongāˆ™aia.

_______ Kristian mandede jakkalna nangsrangja.

  1. Sada jakkalaniara (1)

_______ Mandeni paltang jakkalanisan ongāˆ™aia aro uni torom baksade mamungba nangrimani dongja.

_______ Pap ongāˆ™a, aro Kristian mande je rokomoba uko jakkalna nangja.

_______ Kristian mandena namgni ongāˆ™a.

  1. Anāˆ™sengbaljokani niamrangko sandie nibo jerangna Isolni anāˆ™sengbaljokani niamrang ongāˆ™a: (9)

_______ Chaāˆ™pretnabe

_______ Chaāˆ™ani jaāˆ™mano taāˆ™makku ringbo.

_______ Kusi ongāˆ™bo aro katchabo.

_______Ā  Chaāˆ™na skang chu ringbo.

_______ Nanāˆ™gni beāˆ™enko rongtale rakkibo.

_______ Wakni beāˆ™enko bangāˆ™e chaāˆ™bo.

_______ Coffe aro chako bangāˆ™e ringbo.

_______ Pilakon krae dakbo.

_______ Somoi gita chaāˆ™aniko chaāˆ™bo.

_______ Matnanganirangko raāˆ™bite dongnabe.

_______ Kam kaāˆ™bo, beāˆ™enko ranta kaāˆ™jringbo, aro tusibo.

_______ Gitelo chuāˆ™gimik kaāˆ™dongbo.

_______ Matburungni mitimko aro anāˆ™chiko jakkalnabe.

Ā (9) Isolni anāˆ™sengbaljokani gimin namen nangchongmotgipa bebe ongāˆ™aniara (1)

_______ Maāˆ™a paarang Isolni anāˆ™sengbaljokani niamrangna simsakjahani gimin bisāˆ™arang aro deritchu suāˆ™ritchurang beāˆ™enni bilgrianiko manāˆ™ronga.

_______ Ia niamrangara Jihudirangnasa ongāˆ™a, daāˆ™alode nangjaha.

_______ Anāˆ™ching Kristona kaāˆ™sachongmotode, Uni anāˆ™sengbaljokani niamrangde gamchatjaha.

Ā (10) Papni kamrangoni nambatsranggipa chena amanide (1)

_______ Uarangoni gelbo.

_______ Kristona anāˆ™tangko chuāˆ™gimikan onāˆ™kangbo, jean anāˆ™chingna pilakkon dakna bilko onāˆ™a.

_______ Uarang reāˆ™anggen ine kaāˆ™dongbo.

Ā (11) Isolni anāˆ™sengbaljokani niamrangara (1)

_______ Gariko chalaiani niamrang gita ongāˆ™a. uarangara anāˆ™chingna nambatgipa ongāˆ™a, aro jensalo uarangko anāˆ™ching simsakgija dakahaon, nengāˆ™nikaniko manāˆ™ronga.

_______ Moseni mitam niamrangko chisol sako bonāˆ™ataha.

_______ Namgipa chanchiani, indiba uarangara paltangni Isol baksa nangrimanina mamungdakeba nangeja.

Ā (12) Bebegipa Kristian mandede (1)

_______ Biāˆ™na gita somoiko raāˆ™batgen indiba Isolni anāˆ™sengatani niamrangna simsakjawa.

_______ Jensalo Isolni niamrang baksa nangtingrikon, ua rangāˆ™sanan je bewalkoba dingtangatgen, maina jensalo anāˆ™ching Kristona kaāˆ™saaon, anāˆ™ching kusi ongāˆ™en Uni niamrangko aro Uni geāˆ™etanirangko rakkigen.

_______ Taāˆ™makkuko jakgitele jakkalna sikgen.

Ā (13). Isolni anāˆ™sengbaljokani niamrangko jaāˆ™rikna ian angni miksongani.

_______ Oe

_______ Ongāˆ™ja.